Friese spelling Terug naar Fries.


De spelling van het Fries is tamelijk ingewikkeld door het 'rijke' klanksysteem
en het trachten een beetje dicht bij het Nederlands en het Oudfries te blijven.


Klinkers
We zullen de spelling van de klinkers behandelen in aansluiting op het overzicht van het klanksysteem. Zoals in het Nederlands hangt de spelling vaak af van of de klinker zich in een 'gesloten' lettergreep bevindt (die eindigt in een medeklinker) of in een open lettergreep (die eindigt in een klinker).

KLINKERS
Korte
SPELLING
in gesloten lettergreep
SPELLING
in open lettergreep
y
i
e
a

y : ryk, dyk
i : winkel, pit
e : les, tsjerke
a : acht, sa
o : of, noch, ljocht
a
in front of l, n, s, t:
al, man, as, dat
i : diken, wike
-
-
-
-
-
o
oe

u
o : tolve, op, troch
oe : hoechst
: hn, jn
u : wurk, suster
: s, tn
-
oe : hoege
: sker, hnen

u suden, huzen
Lange
ee
aa
oo

ee : heech, nee
aa : dwaan, taal
oo : hoopje

e : m
eter
a : tafel, twa
o : hope, no
Tweeklanken
ai

ij

au

ui
eu

ai : laitsje, maits
ei
1 : meitsje, reis
ij : krijt
y :
only my, dy, hy
au : benaud
ou : boud
ui : stuit
eu : jeugd


ei
1: beide, nei
ij : trije, nij

au : gauwe, gau
ou : bouwer, frou
ui : trui, truien
eu: jeuzelt
Drieklank
iuw
 
iuw skriuwe
eauw leauwe
'Gedraaide'
tweeklanken
ie
ea

eo


ie : Fries, ierde
ea : each, mear
: dr, bd
eo : sneon
eau : skreaun


ie : iene, fiele, wie
ea : eagen, nea
: bd
eu(r) : seure


oa
oe
ue
: hn, ml
: f, stk
oa : doar, oan
oe : stoel
ue : suertsje
: mle, hlde
: rle
oa : toane
oe : oere, woe
ue : nuete, kuere
'Gebroken'
tweeklanken
2
i
e
o
uo
ju


ie : wiette
3, jierdei
ea : beammen
oa : skoalle, foar
uo : guon, stuollen
ju : lju, fjurren


-
-
-
-
-
Gerekte klinkers
ii


ii : fiif, betiid
: drf
: hs, jns, ld

i : tige, tiden
u : druven
: lder

1) In deze cursus wordt ei uitgesproken als [ai], maar in het oosten is de uitspraak [ij].
2) Behalve in enige gevallen zoals foar, treedt breking op in woorden met meer dan n lettergreep: meervouden, afgeleiden, onbepaalde wijs.
3) Medeklinkers tussen een gebroken tweeklank en een andere klinker worden altijd dubbel geschreven: hearre, doarren, moanne, stuollen.

Buiten dit systeem staat de toonloze klinker (schwa), gespeld e en ongeveer uitgesproken als u.
Er moet op worden gewezen dat deze e aan het eind van een woord altijd wordt uitgesproken. Dus is ride een twee-lettergrepig woord: ri-de 'rijden'.
Vaak wordt die e NIET uitgesproken vr n: buorden 'planken', lannen 'landen'.

Opm.: In hoofdletters worden geen accenten geschreven, b.v. de plaatsnaam Aldemardum (van ld).
Buiten reeds gebruikte accenttekens voor de uitspraak worden soms ook nog accenten gebruikt om een sterke klemtoon aan te geven: wnkel, mn, dar, dorren.


Medeklinkers worden gewoonlijk uitgesproken als in het Nederlands, met de volgende opmerkingen:

b aan het eind van een woord gewoonlijk als p.
ch is een stemloze keelklank zoals in het Nederlands.
d aan het eind van een woord gewoonlijk als t.
f wordt NIET uitgesproken in het woord f.
g aan het begin van een woord zoals in Engels good,
midden in een woord gewoonlijk een stemhebbende keelklank [(]
h wordt NIET uitgesproken vr j en vr gebroken klinkers: hjir, hjoed, hearre, hoanne.
j
k
l wordt NIET uitgesproken vr d en t binnen woordstammen: ld, flde, kld, slt en in samenstellingen daarvan: lder..,
maar wordt wel uitgesproken indien veroorzaakt door samenvoegen van woorden: mlder uit ml.
m wordt gerekt op plaatsen waar hij komt voor een verdwijnende n met eventuele weglating van e: lammen.
n wordt gerekt op plaatsen waar hij wordt verdubbeld door eventueel weglaten van e: lannen.
p
qu wordt gewoonlijk geschreven als kw
r is een ratelende tongpunt-klank.
wordt NIET uitgesproken vr d, l, n, s, t: boerd, oarloch, bern, barst, koart.
s is altijd scherp zoals in Engels sister.
t wordt vaak NIET uitgesproken in combinaties met twee andere medeklinkers: kastje, wurdst, skeatst.
v zoals Engels v, alleen binnen woorden.
w zoals Engels v.
x wordt gewoonlijk geschreven ks.
z alleen binnen woorden.




Assimilatie
In veel talen benvloeden naburige medeklinkers elkaar. Het Fries vertoont in de meeste gevallen REGRESSIEVE assimilatie, wat wil zeggen dat de voorgaande medeklinker de verliezer is.

1. Zo worden stemloze medeklinkers (ch, f, k, p, s, t) stemhebbend als ze worden gevolgd door stemhebbende plofklanken (d, b):
doch dat [do( dt] 'doe dat!', of dr [ow dr] 'of daar', ik doch [ig doch] 'ik doe', opdwaan [obdwaan] 'opdoen', is de [iz de] 'is de', it docht [ed docht] 'het doet', tdwaan [ddwaan] 'uitdoen', op bd [ob bt] 'in bed', s bern [z bn] 'ons kind/ onze kinderen', it bist [ed bist] 'het dier'.
Stemloze wrijfklanken (ch, f, s) worden stemhebbend als ze worden gevolgd door andere stemhebbende medeklinkers of door klinkers: doch mei [do( mai] 'doe mee!', of ik [w ik] 'of ik', is it [iz et] 'is het', ik doch it [ik do( et] 'ik doe het', of wol [w wol] 'of wel', is no [iz no] 'is nu'.
  Uitzonderingen: Fries vertoont PROGRESSIEVE assimilatie van lidwoorden en voornaamwoorden die beginnen met d en van het bijwoord dr 'daar' na plofklanken: op dy [op ty] 'op die', dat dr [dt tr] 'dat daar', dat dat [dt tt] 'dat de', t disse [t tisse] 'uit deze'. Dat is mogelijkerwijze veroorzaakt doordat deze woorden in het Oudfries met th begonnen.
In het geval van het zeer frequente de 'de' verdwijnt de stemhebbende medeklinker: op 'e [op e], t 'e [t e], wat ook het geval is na nasalen: fan'e, oan'e, yn'e, om 'e. Het veelvoorkomende as 'als' wordt vaak gesproken als [t], waarschijnlijk door verwarring met het betrekkelijk voornaamwoord oft [t] 'of'.

2. De medeklinker n wordt uitgesproken:
als m vr b, m, p, b.v. in nbekend 'onbekend'.
als ng vr g, k, b.v. in mankundich 'eenkennig', ngelok 'ongeluk'.
wordt NIET uitgesproken vr f, g, j, k, l, ng, r, s, v, w, z, met als gevolg dat de voorgaande klinker NASAAL wordt, b.v. in kaanfer 'kamfer', fansels 'vanzelf', nsin 'onzin'. (vergelijk Frysln).
Aan het einde van een woord wordt n ALTIJD uitgesproken, met dien verstande dat:
Eind-n wordt uitgesproken als
m na b, m, p, vaak in meervouden als e wordt weggelaten: robben, lammen 'lammeren', lappen'.
Eind-n wordt uitgesproken als ng [0] na k, vaak in meervouden: bokken.