Groeiende grammatika bij de cursus Saterfries van Pyt Kramer

Hoort bij les 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 - Terug naar les 1 - werkwoorden en getallen

Voor elke les zijn nieuwe woorden vet gedrukt. De meeste eerdere worden tijdelijk weggehaald, maar zijn verzameld in de

Gegroeide grammatika aan het einde.

Les 1

U heeft geleerd:

lidwoorden        
zelfstandige naamwoorden enkelvoud vrouwelijk   Läkse
    mannelijk   Dai
bijvoegelijke naamwoorden       goud
voornaamwoorden persoonlijk akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  onpersoonlijk     et
  vragend     wo
telwoorden       een
bijwoorden        
voorzetsel        
voegwoorden        
tussenwerpsels        
werkwoorden tegenwoordige tijd enkelvoud 3e persoon gungt
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     Läkse, Wülm, gungt, et
  lang     een, die, mie, wo
  tweeklanken     goud, Dai,

klinkers: Aan het einde van een woord worden de lange oo en uu enkel geschreven: wo, ju.
De in
klinkers aangegeven fijnheden íe, úu en ü'ü worden hier buiten beschouwing gelaten.




Les 2

Nieuw geleerde woorden zijn vet afgedrukt.

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Woain
    vrouwelijk   Ku
    onzijdig   Huus, Rääd
  meervoud     Huuse, Reede, Woaine
bijvoegelijke naamwoorden       oold, jung, näi
voornaamwoorden persoonlijk akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  onpersoonlijk     et, dät
  vragend     wo
telwoorden       een, two
bijwoorden       uk
voorzetsels        
voegwoorden       man
tussenwerpsels        
werkwoorden tegenwoordige tijd enkelvoud 3e persoon is, gungt
    meervoud alle personen sunt
  gebiedend     heer
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     ä, ü, u, e, man
  lang     ee, ie, o=oold, ju=Huus, Rääd
  tweeklanken     ou, ai, Woain, näi

Het meervoud wordt gewoonlijk gevormd door toevoegen van een -e aan het enkelvoud: Huuse.
Sommige woorden veranderen van klank in meervoud:
Rääd - Reede.
Sommige woorden hebben onregelmage meervoudsvormen: het meervoud van Ku is Bäiste.




Les 3

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
  onbepaald     n
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Buur, Winkel
    onzijdig   Huus
  meervoud     Woaine
bijvoegelijke naamwoorden       näi, drok
voornaamwoorden persoonlijk nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  onpersoonlijk     et, dät
  vragend     wo
telwoorden       two, tjo
bijwoorden       buppe, dan, nu, noch
voorzetsels        
voegwoorden       man, un
tussenwerpsels       jee, noa
werkwoorden tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon bän, hääbe
      2e persoon bäst, hääst
      3e persoon is, gungt
    meervoud alle personen sunt
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     ä, ü, u, e, a, in, drok
  lang     ee, ie, o=oo, u=uu, ää, noa
  tweeklanken     ou, ai, Woain, näi

Gewone volgorde: iek (subjekt) bän (verbum) Buur (objekt), iek hääbe n Winkel = SVO
Omgekeerd in vragen: bäst du Buur? = VSO.
Omgekeerd na bijwoorden: Dan hääst (V) du (S) et drok (bepaling): VSBd.

Lengte van de klinkers Al behandeld: Nog verwacht:
kort ä, ü, u, e, a, i, o ö
lang ee, ie, o=oo, u=uu, ää, oa aa, öä, öö, üü
tweeklanken ou, ai, oai, äi au, äuw, eeuw, ieuw, öi
Let op: o, u aan het einde van een woord zijn andere spellingen voor oo, uu.





Les 4

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
  onbepaald     n
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Buur, Winkel, Tonk
    vrouwelijk   Raise
    onzijdig   Huus, Schap
  meervoud     Woaine
bijvoegelijke naamwoorden       ful, min
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  persoonlijk meervoud 1e namfal 2e persoon jie
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
  onbepaald     et, dät, me
  bezittelijk      
    meervoud 1e persoon uus
  wederkerig      
  distributief      
  aanwijzend     sun
    onzijdig   dät
  vragend     wo
  betrekkelijk      
telwoorden       fjauer, fuul
bijwoorden       däälich, jäärsene, licht, nit, sicher, so, wäil
voorzetsels       mäd
voegwoorden       man, un
tussenwerpsels       jee, noa
werkwoorden infinitief     iete
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon bän, hääbe
      2e persoon bäst, hääst
      3e persoon kricht, paaset
    meervoud alle personen hääbe, konnen
  verleden deelwoord     häiwed
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     ä, ü, u, e, a, i, o
  lang     ee, ie, o=oo, u=uu, ää, oa, paaset
  tweeklanken     ou, ai, oai, äi, fjauer

Medeklinkers: De uitspraak van s aan het begin van een woord (sicher, so) is altijd stemloos (scherp), zoals in Engels: sister.
De sch wordt met een echte ch gesproken, zoals in het Nederlands, dus Schap.
Werkwoorden: De uitgang -et voor enkelvoud 3e persoon tegenwoordige tijd in paaset geldt voor de je-werkwoorden.
De uitgang -n voor meervoud tegenwoordige tijd in konnen geldt alleen voor de zogenaamde preteritopresentia duure, konne, moute, muuge, schälle, wiete, wolle die zich verder onderscheiden doordat in het enkelvoud 3e persoon tegenwoordige tijd de anders gewone uitgang -t mist, ook in het Nederlands: hie kon_ 'hij kan_'.
Gewone volgorde: SVBd:
Uus Schap is ful.
Jie (S) konnen (hulpwerkwoord) hier däälich wäil (bepaling) iete (V) > SHBV.




Les 5

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die; dän
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Räid, Sies, Sukker, Tee
    vrouwelijk   Humpe, Grammatik
    onzijdig   Täärp, Woud
  verkleinwoorden onzijdig   [litje Humpe]
  meervoud     Woaine, Woude
bijvoegelijke naamwoorden       gjucht, sääd
  verbogen     litje, näie
  vergelijkend     fääre
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  persoonlijk meervoud     jie, wie
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
  onbepaald     et, me
  bezittelijk      
    meervoud 1e persoon uus
  wederkerig      
  distributief      
  aanwijzend      
    onzijdig   dät
  vragend     wo, wät
  betrekkelijk      
telwoorden       fuul, fieuw
bijwoorden       deer, deerfon, glieks, hier
voorzetsels       ätter, foar, fon, in
voegwoorden       man, un
tussenwerpsels       noa, tonkje
werkwoorden infinitief     moakje, tonkje, wäide
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon haw, kon
      2e persoon hast, wolt
      3e persoon paaset, gefaalt
    meervoud alle personen gunge, wollen
  verleden deelwoord     häiwed
  verleden tijd enkelvoud 3e persoon kwad
  gebiedend     leer, luk, fersäik
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu
  tweeklanken     ai, äi, au, oai, ou

Lidwoorden: Het mannelijke lidwoord voor de 3e/4e naamval is dän, kort n.
Verkleinwoorden
zijn er in het Saterlands eigenlijk niet. Inplaats daarvan wordt dan altijd litje toegevoegd: litje Humpe.
Bijvoegelijke naamwoorden
krijgeb bij vrouwelijke zelfstandige naamwoorden altijd in verbuigingsuitgang -e : ju litje Humpe, ne litje Humpe, litje Humpen.
Bij mannelijke zelfstandige naamwoorden gebeurt dat ook, behalve
met het onbepaalde lidwoord: die näie Woain, näie Woaine, maar n näien Woain.
Met onzijdige zelfstandige naamwoorden verschijnt de verbuigingsuitgang alleen in het meervoud of als het bepaalde lidwoord gebruikt is: dät näie Huus, do näie Huuse, maar anders mist hij: n näi Huus, näi Woater 'nieuw water'.
Let op de tweede klasse van de zwakke werkwoorden, die net als bij het Fries in de infinitief op -je eindigen: moakje, tonkje. De uitgangen in de tegenwoordige tijd enkelvoud zijn -je, -est, -et; meervoud -je: iek moakje, du moakest, hie moaket; wie moakje. De eerste klasse heeft een infinitief-uitgang op -e: leere; de uitgangen van de tegenwoordige tijd enkelvoud zijn -e, -st, -t; meervoud -e: iek leere, du leerst, hie leert; wie leere.




Les 6

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Jikkel, Kop
    vrouwelijk   Doore, Kipse, Wäitegaid
    onzijdig   Woud, Wäitegaid
  meervoud     Dooren, Wieuwljuude
bijvoegelijke naamwoorden       sääd, wäit
  verbogen     näie, tichten
  vergelijkend     fääre
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
    akk./datief 1e persoon uus
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
  onbepaald     et, me
  bezittelijk      
    meervoud 1e persoon uus
  wederkerig      
  distributief      
  aanwijzend      
    onzijdig   dät
  vragend     wät, wäkke
  betrekkelijk      
telwoorden       bee, säks, n_bitje
bijwoorden       man
voorzetsels       ap, truch
voegwoorden       man, un
tussenwerpsels       noa, tonkje
werkwoorden infinitief     wäide, gunge
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon kon, dreege
      2e persoon hääst, wolt
      3e persoon gefaalt, rient
    meervoud alle personen konnen, schällen
  verleden deelwoord     häiwed
  verleden tijd enkelvoud 1e persoon wüül
      3e persoon kwad
  gebiedend     fersäik, leer, luk
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, wüül
  tweeklanken     ai, äi, au, oai, ou, Wieuwljuude

zelfstandige naamwoorden: Wieuwljuude is de meervoudsvorm van Wieuw, (ook Wieuwmoanske); zo ook Monljuude bij Mon.
Op e- uitgaande zelfstandige naamwoorden hebben de meervoudsvorm op -n: Dooren, Raisen.




Les 7

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Wai
    vrouwelijk   Säärke, Schoule
    onzijdig   Weeder
  verkleinwoorden onzijdig    
  meervoud     Bäidene
bijvoegelijke naamwoorden       wäit, drok
  verbogen     tichte, maale
  vergelijkend     fääre
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
    akk./datief 1e persoon uus
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo
  onbepaald     me, wäl
  bezittelijk      
    meervoud 1e persoon uus
  wederkerig      
  distributief      
  aanwijzend      
    onzijdig   dät
  vragend     wat, wäkke
  betrekkelijk      
telwoorden       säks, soogen
bijwoorden       daach, deer, ieuwen, man, mäiden, wäch
voorzetsels       bie, an, uur
voegwoorden       un, dät
tussenwerpsels       tonkje, so
werkwoorden infinitief     wäide, gunge
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon dreege, toanke
      2e persoon hääst, wolt
      3e persoon rient, lopt
    meervoud alle personen schällen, spielje
  voortdurend     an t sjungen
  verleden deelwoord     häiwed, weesen
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon kwad, geen
  gebiedend     leer, kiek
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, ieuw, oai, ou

Lidwoorden: inplaats van het vrouwelijke ju komt aanleunend tegen een voorafgaand woord soms de voor.
Zelfstandige naamwoorden:
Onregelmatige meervoudsvormen hebben Wai - Weege en Dai - Deege.
Bijwoorden: der wordt vaak gebruikt op plaatsen waar het overtollig lijkt, maar niet zo vaak als er in het Nederlands!
Met daach is hier bedoeld 'niettegenstaande het slechte weer'.
Werkwoorden:
Spielje is een voorbeeld van de tweede klasse van de zwakke werkwoorden, de je-werkwoorden, alleen in de Friese talen bewaard.
De constructie met an t .. wordt gebruikt om aan te geven dat de actie nog gaande is.




Les 8

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Baabe, Gebuursdai, Snäiwende
    vrouwelijk   Fier, Määme, Möie, Steede, Wiek
    onzijdig   Woud
  meervoud     Bäidene, Jier
bijvoegelijke naamwoorden       oold, touken
  verbogen     glieke
  vergelijkend     fääre, aller
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    mannelijk 3e persoon hie
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
         
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo
  onbepaald     me, wäl
  bezittelijk mannelijk 3e persoon sin; sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
  wederkerig      
  distributief      
  aanwijzend vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
  vragend     wo, wanner
  betrekkelijk      
telwoorden       fjautich, füüftich, oachte, n_poor
bijwoorden       al, bolde, wier
voorzetsels       bie, an
voegwoorden       dät, as
tussenwerpsels       so, nu
werkwoorden infinitief     gunge, hääbe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon dreege, toanke
      2e persoon hääst, wolt
      3e persoon lopt, wäd
    meervoud alle personen schällen, spielje
  verleden deelwoord     weesen, grätlierd
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon kwad, geen
  gebiedend     kiek, , moak, sät
namen mannelijk     Wülm, Dierk
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, ieuw, oai, ou, Möie

Zelfstandige naamwoorden: Jier verandert niet in het meervoud, als er geteld wordt, zoals ook enige andere zelfstandige naamwoorden: two Puund 'twee pond' (1kg). Maar anders is het in meervoud: do Jiere.
De dagen van de week: Sundai, Moundai, Täisdai, Middewiek, Tuunsdai, Fräindai, Snäiwende.
Werkwurden waarvan de stam uitgaat op -d, gaan ook uit op -d yn de 3e persoon enkelvoud: wäd.
Voornaamwoorden: De naaste familie wordt altijd aangeduid met de meervoudsvormen uus, jou.




Les 9

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Besäik, Bruur, Käärel, Koaster,
    vrouwelijk   Naite, Oarbaid, Suster, Waareld
    onzijdig   Moanske
  meervoud     Bäidene
bijvoegelijke naamwoorden       fergeen, fier, loange
  verbogen     ganse, kuute, litje
  vergelijkend     aller, tichter
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du
    mannelijk 3e persoon hie, die
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do
  onbepaald     wäl, wät
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon  
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig      
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dat
    meervoud   do
  vragend     wanner, wier, wieruur
  betrekkelijk     wier
telwoorden       oachte, njuugen
bijwoorden       al, apstuuns, beeter, bolde, dan, drok, häär, noch, oafte, silläärge_nit, tichter_bie, tougong
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       bie, an, mäd
voegwoorden       as, also, dan
tussenwerpsels       so, nu
werkwoorden infinitief     fiende, fräigje, leeuwe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon toanke, weet
      2e persoon wolt, meenst
      3e persoon wäd, woont
    meervoud alle personen blieuwe, kuume, baale, wieten
  voortdurend     tougong_mäd_moaljen
  verleden deelwoord     geen, kuud, blouked
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon geen, kuud
    meervoud   hieden, wieren
  gebiedend     kiek, sät
namen mannelijk     Kloas
  vrouwelijk     Oaltje
  onbepaald     Ait, Amerikoa, Düütsklound, Kanada
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, ieuw, oai, öi, ou, leeuwe

Gewone volgorde met twee hulpwerkwoorden: Jo hieden beeter wät tichter bie blieuwe kuud = SHBVH.
Na bijwoord: Dan hieden jo [..] blieuwe kuud = BHSVH.
Met een hulpwerkwoord: Deer kuud hiere Käärel Oarbaid fiende = BHSOV (zie grammatika bij lessen 3 en 4).
Bijvoegelijke naamwoorden worden niet verbogen na bezittelijke voornaamwoorden als het zelfstandige naamwoord onzijdig is: hier näi Huus. vrouwelijk/mannelijk: min näie Woain.
Werkwoorden: De omgekeerde volgorde du meenst? legt meer de klemtoon op du dan het gewone: meenst du?
[Het Saterlands heeft anders dan het Duits geen aparte vorm voor de konjunktiv: hieden betekent daarom evengoed 'hätten' als 'hatten'.]
Sommige bezittelijke voornaamwoorden veranderen de klinker afhankelijk van het geslacht van het volgende zelfstandige naamwoord. Dus mien Suster, min Bruur. Hetzelfde met: sien/sin, dien/din.




Les 10

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Huund, Mon, Noaber, Ommer, Seelter, Wänt
    vrouwelijk   Äiwenge, Hounde, Sproake, Tied
    onzijdig   Ougefal, Wucht
  verkleinwoorden onzijdig   Aantje
  meervoud     Äiwende, Deege, Ljuude, Moanskene, Satsteekene, Spatien
bijvoegelijke naamwoorden       duftich, groot, hooch, keetich, lastich, licht, oain, scheen, Seeltersk
  verbogen     litje, uurfloudige
  vergelijkend     fääre, aller
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, [höflich:] jie
    mannelijk 3e persoon hie, die
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    alle naamvallen 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do
  onbepaald     wät, sälwen
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon  
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon jou
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
    meervoud   sukke
  vragend     wier, wäl2
  betrekkelijk     wier
telwoorden       aal, aan, een, fuul, tjoon, two
bijwoorden       altied, deeruum, foarnunner, fonsälwen, gans, gjucht, ieuwen2, jädden, oafte, touhuus, wäch, wäil uk
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       fon, tou
voegwoorden       as2 wan, also
tussenwerpsels       gouden Dai, och, tjüüs
werkwoorden infinitief     baale, brange, dwo, hoolde, kostje, kweede
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon weet, gunge
      2e persoon wolt, meenst
      3e persoon boalt, häd, kumt, mai, wol
    meervoud alle personen beginne, hääbe, leere, mouten, sjo, wollen
  voortdurend     tougong mäd moaljen
  verleden deelwoord     leerd, woond
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon hiede, wüül
    meervoud   hieden, wieren
  gebiedend     föige ien, hoal, kopiere, oachte
  gerundium     tou fäilen, tou heeren, dät scheenmoakjen
namen mannelijk     Heinrich
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, eeuw, ieuw, oai, öi, ou

Verkleinwoorden komen maar zelden voor: Aantje is zo 'n geval.
Telwoorden:
Voor mannelijke zelfstandige naamwoorden heten
de drie eerste telwoorden: aan, twäin, träi, inplaats van anders een, two, tjo. Zo heet het dus aan Wänt naast een Wucht.
Werkwoorden: met de hoffelijkheidsvorm jie in de tegenwoordige tijd word de meervoudsvorm gebruikt: jie beginne.
Met gerundium wordt de infinitief-vorm met daaraan toegevoegde n aangeduid. Hij verschijnt na tou, en ook wanneer het werkwoord zelfstandig gebruikt wordt. In de infinitief op een klinker uitgaande werkwoorden hebben het gerundium ook met -n, dus: tou dwoon, dät Sjoon.



Les 11

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Disk, Kääden, Tuun
    vrouwelijk   Lust, Uure
    onzijdig   Bääd, Huus, Lucht, Soaks, Weeder
  verkleinwoorden onzijdig   Aantje
  meervoud     Appelsienen, Boome, Stoule
bijvoegelijke naamwoorden       ädder, fluch, koold, kroank, läip, leet, ljoacht, loos
  verbogen     litje, uurfloudige
  vergelijkend     aller, flugger
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, jie
    mannelijk 3e persoon hie, die
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    alle naamvallen 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do, se
    akk./datief 3e persoon  
  onbepaald     wät, sälwen
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon  
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon jou
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dät
    meervoud   do
  vragend     wier, wäl2
  betrekkelijk     wier
telwoorden       alwen, neen, wäkke
bijwoorden       buute, deerfon, eerste, fon_ou, ieuwen, jäärsene, middeeges, säiwens, smäidens, sogoar, straks, uurs_wät
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       juun, sunner
voegwoorden       also, as3
tussenwerpsels       nit, wät
werkwoorden infinitief     baale, lääse, reeke, sitte
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon gunge_lääse, iete, läite, schäl, stounde_ap
      2e persoon doarst, hääst_gjucht, laist
      3e persoon wol, schient
    meervoud alle personen reeke, sätte
  voortdurend     tougong mäd moaljen
  verleden deelwoord     leerd, woond
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon hiede, wüül
    meervoud   hieden, wieren
  gebiedend     lai, reek
  gerundium     dät moakjen,
namen mannelijk     Heinrich
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, eeuw, ieuw, oai, öi, ou

Voor het persoonlijke voornaamwoord meervoud jo komt in oansluiting op in voorafgaand woord dikwijls se voor.
Aan het bijwoord buute wordt eeen -n toegevoegd na ätter en fon: ätter buuten. Evenzo bij binne, buppe: fon binnen, ätter buppen.



Les 12

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Bauer, Ooldbaabe, Tuun, Uurwinst
    vrouwelijk   Gruunde, Regierenge, Siede, Steede, Sträite
    onzijdig   Foulk, Jäild, Lieuwend, Stuk
  verkleinwoorden onzijdig   Aantje
  meervoud     Stoule, Huuse
bijvoegelijke naamwoorden       riek, ruum, stukken, uur
  verbogen     juure, lieke
  vergelijkend     aller, flugger
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, jie
    mannelijk 3e persoon hie, die
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    alle naamvallen 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do, se
    akk./datief 3e persoon  
  onbepaald     sälwen, älk
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon dien
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon jou
      3e persoon sik
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dit, disse, sowät
    meervoud   do
  vragend     wier, wäl2
  betrekkelijk     do_der, wät, wier
telwoorden       moor, sofuul, tweelich
bijwoorden       deerfoar, juust, niks, soloange, toulääst
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       juun, sunner
voegwoorden       also, as3
tussenwerpsels       jee, och
werkwoorden infinitief     gewäide, kriege, moakje, schoomje
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon läite, schäl
      2e persoon doarst, laist
      3e persoon koopet, kon, lät, nimt
    meervoud alle personen kostje, moakje, stounde
  voortdurend     tougong mäd moaljen
  verleden deelwoord     baud, moaked
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon stuud, waas
    meervoud   wieren, woonden
  gebiedend     lai, reek
  gerundium     dät moakjen
namen mannelijk     Heinrich
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, eeuw, ieuw, oai, öi, ou

Voornaamwoorden wederkerig 3e persoon ook: hi schoomet sik, jo schoomje sik enz.
Werkwoorden: De uitgong -ed voor het verleden deelwoord in moaked geldt foar de je-werkwoorden.
In de verleden tijd heet het moakede, meervoud moakeden. Na l en r valt de e uit: spield, spielde, grätlierd, grätlierde.
De werkwoorden van de eerste klasse hebben dêr -d, -de, -den: leerd, leerde, leerden.




Les 13

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Fädder
    vrouwelijk   Äide. Familie
    onzijdig   Noude, Suude, Woud
  verkleinwoorden onzijdig   Aantje
  meervoud     Stoule, Huuse
bijvoegelijke naamwoorden       stukken, stil
  verbogen     lieke, bääste
  vergelijkend     aller, flugger
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, jie
    mannelijk 3e persoon hie, die
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    alle naamvallen 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do, se
    akk./datief 3e persoon  
  onbepaald     älk, aal
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon dien
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon jou
      3e persoon sik
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dit, disse, sowät
    meervoud   do
  vragend     wier, wäl2 ,
  betrekkelijk     do_der, wät, wier
telwoorden       aal, neen, trättien
bijwoorden       alleene, apmoal, bieloangs, bolde, buppe, deer..wai, fielicht, man_moal, tourääch, unner
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       ätter..wai, mee, twiske, sunner
voegwoorden       as3, dät
tussenwerpsels       och, du
werkwoorden infinitief     kiekje
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon schäl, nieme
      2e persoon gungst, kumst
      3e persoon lät, nimt
    meervoud alle personen gunge, heere, ounfange
  voortdurend     tougong mäd moaljen
  verleden deelwoord     baud, moaked
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon waas, koom, toachte
    meervoud   schuulen, woonden
  gebiedend     lai, reek
  gerundium     dät moakjen
namen mannelijk     Heinrich, Jan
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, eeuw, ieuw, oai, öi, ou

Let op: Iek toachte, wie schuulen deer man moal kiekje. Dat betekent hetzelfde als: Iek toachte, dät wie deer man moal kiekje schuulen.
Iek wol ätter Amerikoa, ook: Iek wol ätter Amerikoa wai.




Les 14

lidwoorden enkelvoud vrouwelijk/mannelijk   die, dän, n
        ju, de
    onzijdig   dät, t
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Flieger, Gjoome, Middel, Raisende, Sicherhaidsgjoome Stoul
    vrouwelijk   Kaante, Nummer, Swimwääste
    onzijdig   Diert, Eende, Ooge
  verkleinwoorden onzijdig   Aantje
  meervoud     Meeter, Nummere, Oogene
bijvoegelijke naamwoorden       fräi, loos2, weer
  verbogen     bääste, älke
  vergelijkend     aller, beeter
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, jie
    mannelijk 3e persoon hie, die
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
    akk./datief 1e persoon uus
    alle naamvallen 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do, se
    akk./datief 3e persoon  
  onbepaald     älk, aal
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon dien
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon jou
  distributief   3e persoon sik
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dit, disse, sowät
    meervoud   do
  vragend     wier, wäl2
  betrekkelijk     do_der, wät, wier
telwoorden       fjautich, fjautien
bijwoorden       fluks, unnerwains
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       fon2, uum, unner, uut
voegwoorden       of, of2, deeruum_dät
tussenwerpsels       du, tonk
werkwoorden infinitief     fljooge, kriege, sitte, släipe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon schäl, nieme
      2e persoon gungst, kumst
      3e persoon lät, nimt
    meervoud alle personen gunge, heere
  voortdurend     tougong mäd moaljen
  verleden deelwoord     moaked, täld
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon kuud(e), saach, schuul, siet
      2e persoon kuust
    meervoud   fertälden, kuuden, moasten, wuuden
  gebiedend     lai, reek
  gerundium     moakjen, kiekjen
namen mannelijk     Heinrich, Jan
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, eeuw, ieuw, oai, öi, ou

Zelfstandige naamwoorden: Meeter verandert niet in meervoud, als er geteld wordt; vergelijk bij Les 8.




Les 15

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de, e
    onzijdig   dät, et
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Eene, Hoangst, Jikkel, Sats, Tööneboank
    vrouwelijk   Kaste, Köäkene, Nummer, Uursättenge
    onzijdig   Papier, Resultoat, Swäites
  verkleinwoorden onzijdig   Kluntje
  meervoud     Hoangste, Kluntjene
bijvoegelijke naamwoorden       bong, gau
  verbogen     gjuchte, gjuchten, spreekenen, tomme
  vergelijkend     aller, beeter
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, jie
    mannelijk 3e persoon hie, die, er
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
    akk./datief 1e persoon uus
    alle naamvallen 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon jo, do, se
    akk./datief 3e persoon  
  onbepaald     älk, aal
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon min, mien
      2e persoon dien, din
    mannelijk 3e persoon sin, sien
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon jou, die
      3e persoon sik
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju
    onzijdig   dit, disse, sowät
    meervoud   do
  vragend     wier, wäl2
  betrekkelijk     do_der, wät, wier
telwoorden       fjautien, füüftien, insen
bijwoorden       älkemoal, deer..mäd, fuuls, naargends, oun, uumekierd
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       fon2, uum, unner, uut
voegwoorden       of, of2, deeruum_dät
tussenwerpsels       du, tonk
werkwoorden infinitief     sitte, släipe, riede
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon schäl, nieme, wol
      2e persoon hougest, sjuchst, waast
      3e persoon lät, nimt, drammet, kon, lait, säkt
    meervoud alle personen gunge, heere
  voortdurend     tougong mäd moaljen
  verleden deelwoord     moaked, täld
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon kuud(e), saach, siet
      2e persoon kuust, wüült
    meervoud   fertälden, kuuden, moasten, wuuden
  gebiedend     ferglieke, fersjuch, lustere, oantwoude, reekene, schrieuw, spräk, uursät
  gerundium     tou reekenjen
namen mannelijk     Heinrich, Jan
klinkers kort     a, ä, e, i, o, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o=oo, oa, u=uu, üü, Köäkene, Tööneboank
  tweeklanken     ai, äi, au, eeuw, ieuw, oai, öi, ou

Voor het persoonlijke voornaamwoord 3e persoon mannelijk hie komt in aansluiting aan een voorafgaand woord dikwijls er voor.
Niet in de cursus behanneld zijn de vrij zeldzame klinkers ö un äuw, b.v. in bölkje 'loeien', häuw 'hieuw'.




De gegroeide grammatika !
Vat alle boven geleerde gegevens samen

lidwoorden enkelvoud mannelijk   die, dän, n
    vrouwelijk   ju, de, e
    onzijdig   dät, et
  onbepaald     n, ne
  meervoud     do
zelfstandige naamwoorden enkelvoud mannelijk   Baabe, Bauer, Besäik, Besäik, Buur, Dai, Disk, Eene, Fädder, Flieger, Gebuursdai, Gjoome, Hoangst, Huund, Jikkel, Kääden, Käärel, Koaster, Kop, Mon, Noaber, Ommer, Ooldbaabe, Räid, Sats, Seelter, Sicherhaidsgjoome, Sies, Snäiwende, Stoul, Sukker, Tee, Tonk, Tööneboank, Tuun, Uurwinst, Wänt, Wiek, Winkel, Wai, Woain,
    vrouwelijk   Äide, Äiwenge, Doore, Familie, Fier, Grammatik, Gruunde, Hounde, Humpe, Kaante, Kaste, Kipse, Köäkene, Ku, Läkse, Lust, Määme, Möie, Naite, Nummer, Oarbaid, Raise, Regierenge, Säärke, Schoule, Siede, Sproake, Steede, Sträite, Suster, Swimwääste, Tied, Uure, Uursättenge, Waareld, Wäitegaid
    onzijdig   Bääd, Diert, Eende, Foulk, Huus, Jäild, Lieuwend, Lucht, Moanske, Noude, Ooge, Ougefal, Papier, Rääd, Resultoat, Schap, Soaks, Stuk, Suude, Swäites, Täärp, Wäitegaid, Weeder, Woud, Wucht
  verkleinwoorden
onzijdig   Aantje, [litje Humpe], Kluntje
  meervoud     Äiwende, Appelsienen, Bäidene, Boome, Deege, Dooren, Hoangste, Huuse, Jier(e), Kluntjene, Ljuude, Meeter(e), Moanskene, Nummere, Oogene, Reede, Satsteekene, Spatien, Stoule, Woaine, Woude, Wieuwljuude
bijvoegelijke naamwoorden       ädder, bong, drok, duftich, fergeen, fier, ful, gau, gjucht, goud, groot, hooch, jung, fergeen, fier, fluch, fräi, keetich, koold, kroank, läip, lastich, leet, licht, ljoacht, loange, loos, loos2, min, näi, oain, oold, riek, ruum, sääd, scheen, Seeltersk, stil, stukken, touken, uur, wäit, weer
  verbogen     älke, bääste, ganse, gjuchte, gjuchten, glieke, juure, kuute, lieke, litje, maale, näie, spreekenen, tichten, tomme, uurfloudige
  vergelijkend     aller, beeter, fääre, flugger, tichter
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon iek
      2e persoon du, jie(hoflik)
    mannelijk 3e persoon die, hie, er
    vrouwelijk 3e persoon ju
    akk./datief 1e persoon mie
      2e persoon die
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wie
      2e persoon jie
    akk./datief 1e persoon uus
    2e/3e/4e namfal 2e persoon jou
    nominatief 3e persoon do, jo, se
    akk./datief 3e persoon  
  onbepaald     älk, dät, et, me, sälwen, wäl, wät
    meervoud   sukke
  bezittelijk enkelvoud 1e persoon mien, min
      2e persoon dien, din
    mannelijk 3e persoon sien, sin
    vrouwelijk 3e persoon hiere
    meervoud 1e persoon uus
      2e persoon jou
      3e persoon hiere
  wederkerig   2e persoon die, jou
      3e persoon sik
  distributief      
  aanwijzend mannelijk   die
    vrouwelijk   ju, sun(ne)
    onzijdig   dät, dit, disse, sowät
    meervoud   do, sukke
  vragend     wäkke, wäl2, wanner, wät, wier, wieruur, wo
  betrekkelijk     do der, wät, wier
telwoorden       aal, aan, alwen, een, bee, n bitje, fieuw, fjauer, fjautich, fjautien, füüftich, füüftien, fuul, moor, neen, njuugen, oachte, n poor, säks, sofuul, soogen, tjo, tjoon, trättien, tweelich, two, wäkke
bijwoorden       al, älkemoal, alleene, altied, apmoal, apstuuns, beeter, bieloangs, bolde, buppe, buute, daach, däälich, dan, deer, deerfoar, deerfon, deer..mäd, deeruum, deer..wai, eerste, fon ou, fielicht, fluks, foarnunner, fonsälwen, fuuls, gans, gjucht, glieks, häär, hier, ieuwen, ieuwen2, jäärsene, jädden, juust, licht, mäiden, man, man moal, naargends, niks, nit, middeeges, noch, nu, oafte, oun, säiwens, sicher, silläärge nit, smäidens, so, sogoar, toulääst, soloange, straks, tichter bie, touhuus, tougong, tourääch, unner, unnerwains, uumekierd, uurs wät, wäch, wai, wäil, wäil uk, wier
  vergelijkend     oafter
voorzetsels       ap, ätter, ätter..wai, foar, fon, fon2, in, juun, mäd, mee, sunner, tou, truch, twiske, unner, uum, uut
voegwoorden       also, as, as2, as3, dan, dät, deeruum dät, man, of, of2, un, wan
tussenwerpsels       du, gouden Dai, jee, nit, noa, nu, och, so, tjüüs, tonk, wät
werkwoorden infinitief     baale, brange, dwo, fiende, fljooge, fräigje, gewäide, gunge, hoolde, iete, kiekje, kostje, kriege, kweede, lääse, leeuwe, moakje, reeke, riede, schoomje, sitte, släipe, tonkje, wäide
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon bän, dreege, gunge, gunge lääse, hääbe, iete, kon, läite, nieme, schäl, stounde ap, toanke, weet, wol
      2e persoon bäst, doarst, gungst, hääst, hääst gjucht, hougest, kumst, laist, meenst, sjuchst, waast, wolt
      3e persoon boalt, drammet, gefaalt, gungt, häd, is, kon, koopet, kricht, lait, lät, lopt, mai, nimt, paaset, rient, säkt, schient, wäd, wol, woont
    meervoud alle personen baale, beginne, blieuwe, gunge, hääbe, heere, konnen, kostje, kumt, kuume, leere, moakje, mouten, ounfange, reeke, sätte, schällen, sjo, spielje, stounde, sunt, wieten, wollen
  voortdurend     tougong mäd moaljen, an t sjungen
  verleden deelwoord     baud, blouked, geen, grätlierd, häiwed, kuud, leerd, moaked, täld, weesen, woond
  verleden tijd enkelvoud 1e en 3e persoon geen, hiede, koom, kuud(e), kwad, saach, schuul, siet, stuud, toachte, waas, wüül
      2e persoon kuust, wüült
    meervoud   fertälden, hieden, kuuden, moasten, schuulen, wieren, woonden, wuuden
  gebiedend     ferglieke, fersäik, fersjuch, föige ien, heer, hoal, kiek, kopiere, lai, leer, luk, lustere, moak, oachte, oantwoude, reek, reekene, sät, schrieuw, spräk, uursät
  gerundium     tou fäilen, tou heeren, dät scheenmoakjen, tou kiekjen, tou reekenjen
namen mannelijk     Heinrich, Jan, Kloas, Wülm, Dierk
  vrouwelijk     Oaltje
  onbepaald     Ait, Amerikoa, Düütsklound, Kanada
klinkers kort     a, ä, e, i, o, ö, u, ü
  lang     aa, ää, ee, ie, o/oo, oa, öä, öö, u/uu, üü
  tweeklanken     ai, äi, au, äuw, eeuw, ieuw, oai, öi, ou