Hoe skriuwt men Sealtersk?  

 

 


Der folget in koarte ynlieding op grn fan it systeem fan Marron C. Fort,
Saterfriesisches Wrterbuch, Buske, Hamburg 1980.

It prinsipe is: IEN LD, IEN TEKEN. [tspraak]

Yn oerienstimming drmei wurde
koarte lden INKELD skreaun: Kat 'kat'.
lange lden lykwols DBEL: Traast 'treast'.

Drtroch wurde dus de bylden oan 'e ein fan in wurd inkeld skreaun:: Kat,
wylst binnen in wurd wol dbel skreaun wurdt: Katte 'katten', alles krekt as yn it Frysk.
Nei lden snder klam wurdt in byld inkeld skreaun: Kanoal.

Lykas yn it Dtsk wurdt in haadwurd mei grutte letter skreaun: Tuume 'tme'.



Foarbylden:   (Fonetyske tekens tusken [ ] set)
Koarte lden   Lange lden
a as yn mak [a]; b.g. Gat 'gat', falsk 'falsk', kanne 'kenne'   aa as yn aap [a:]; b.g. Taal 'tal', maast 'meast'
as e yn lek [e]; b.g. Fk 'fek', fl 'fl', rdje 'rde'   sawat1 as yn bd [e:]; b.g. sd 'sd', fst 'fst'
e as yn de [b]; b.g. Hidene 'turfhok', et 'it', bekoand   ee sawat1 as ea yn keapje [e:]; b.g. leet 'let', Steen 'stien'
i as yn ik [I]; b.g. Wille 'wil', licht 'licht', bidje 'fersykje'   ie as ii yn fiif [i:]; b.g. Sies 'tsiis', liek 'rjocht'*
o as yn lokje []]; b.g. Stok 'stk', konne 'kinne'   oa sawat1 as yn ble []:]; b.g. Toal 'telle', Hoase 'hazze'
as yn Dtsk Hlle [œ]; b.g. blkje 'lje'   as , mar dan lang [œ:]; b.g. Kkene 'koken'
u as o yn bok [S]; b.g. Stuk 'stik', Buk 'bok'   oo sawat1 as oa yn soan [o:]; b.g. Dook 'damp', groot 'grut', Hoose 'hoas'
as u yn suske [Y]; b.g. dt 'dit', wl 'wol'   sawat1 as eo yn sneon [:]; b.g. Grte 'grutte', drme 'dreame'
    uu as yn hs [u:]; b.g. fuul 'folle, gns', suur 'soer', Buuk 'bk'*
    sawat1 as ue yn nuet [y:]; b.g. Pt 'ponge', wl 'woe'*
    * Dizze lden wurde soms lang, soms koarter tsprutsen.
    1 Mar dan snder 'draaike'.
Twalden (Dy hawwe altyd de klam op it begjin).
ai as yn laitsje [ai]; b.g. nai 'nei', Sail 'seil', taie 'triuwe'
i as ij yn nij [ei]; b.g. ni 'nij', Schip 'skiep', Fite 'fuotten'
au sawat1 as yn gau [a:u] ; b.g. gau 'hurd', kauje 'kgje'
uw as in koarte e + [eu]; b.g. huw 'houde', stuwen 'stood'
eeuw sawat2 as eau yn dreau [e:u]; b.g. scheeuw 'skean', leeuwe 'leauwe'
ieuw sawat3 as iuw yn skriuwe [i:u]; b.g. Lieuw 'liif', ieuwen 'efkes'
oai as (Sealtersk) oa + i []:i]; b.g. Koai 'kaai', oain 'eigen', loaierje 'loaikje'
oi as (Sealtersk) o + i []i]; b.g. schoi 'hnsk', Moite 'muoite', bloie 'bloeie'
i as ui yn struie [œi]; b.g. frier 'eartiids', ile 'wrotte'
ou as ouw yn touw []u]; z.B. goud 'goed', Douk 'doek'
 
Bylden
Meast tsprutsen en skreaun as yn it Frysk. Inkelde bysnderheden:
ch lykas yn it Frysk [x]; b.g. licht 'licht', wch 'fuort', laachje 'laitsje'
f ynstee fan v oan it wurdbegjin; b.g. Foar 'heit', ferkoopje 'ferkeapje', ful 'fol'
j nei in soad bylden; b.g. djoop 'djip', Fjuur 'fjoer', gjucht 'rjocht; tige', Kjuus 'krs', ljoo 'leaf', Mjuks 'dong', Stjuur 'stjoer', tjuk 'tsjok' Dus net mei as soms yn it Frysk in s dertusken.
ks ynstee fan x; b.g. Okse 'okse', niks 'neat'
kw ynstee fan qu; b.g. Kwoal 'kwaal', kwd 'seit'
nk as yn sinke [tk]; b.g. Droank 'drank', linker 'linker', mar as n + k [nk] yn ferlytsingswurden: Tuunke 'tntsje'
r is krekt as yn it Frysk gewoanlik in tongepunt-r [r], b.g. rood 'read', fiere 'ride, fiere', deer 'dr'
r wurdt foar bylden gewoanlik fswakke ta e [b]; b.g. yn Fuurke 'foarke', Boart 'burd'
s oan it wurdbegjin skerp as yn Frysk suster [s] ; b.g. seer 'sear', sitte 'sitte', Sunne 'sinne',
mar stimhawwend [z] tusken lden en sa: b.g. weese 'wze', bloasje 'blaze', mar mei [s] yn paasje 'passe'.
sch as yn it Hollnsk [sx]; b.g. Schip 'skip', scheen 'skjin'
sl, sm, sn, sp, st, sw likernch as yn it Frysk; b.g. slipe 'sliepe', Smoacht 'honger', sniede 'snije' , Splinter 'splinter', switte 'switte'
ts yn b.g. Mutse 'mtse', Wtseldai 'wurkdei'
 
Frjemde wurden hlde de yn it Dtsk gebrklike skriuwwize, tsein foar dy parten dr't de tspraak yn it Sealtersk oars is; b.g. yn akroat 'akkuraat, krekt', kontrollierje 'kontrolearje', praktisk 'praktysk'
 
Twa tkelteammen
De skriuwwize fan Fort hat twa eigenskippen dy't net sa goed by de Dtske stavering passe:
1. De lange lden moatte yn iepen wurdlid inkeld skreaun wurde, (krekt as yn it Frysk), dus Bome, meartal by Boom 'beam'.
2. Om de skerpe begjin-s better tkomme te litten moat de stimhawwende s as z skreaun wurde, dus leze 'lze'.
Yn 'e praktyk sjocht men gauris dat dizze tkelteammen opfongen wurde mei't men skriuwt: Boome, leese ens. Oan 'e ein fan in wurd bliuwe dan lykwols de inkelde o en u behlden: so, nu. Dat wurdt ek yn dizze kursus tapast.