Groeiende grammatica bij de cursus Fries door P. Kramer

Behorende bij lessen 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 - Terug naar les 1

Voor elke les zijn nieuwe woorden vet geprint. De meeste eerdere woorden worden tijdelijk verwijderd, maar zijn verzameld in de Gegroeide Grammatica aan het einde.

Les 1

U heeft geleerd:

lidwoorden        
zelfstandige naamwoorden de-woorden     les
bijvoeglijke naamwoorden       goed
voornaamwoorden persoonlijk acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  onpersoonlijk     it
  vragend     hoe
telwoorden       ien
bijwoorden        
voorzetsels       mei
voegwoorden        
tussenwerpsels       goeie
werkwoorden tegenwoordige tijd enkelvoud 3e persoon is, giet
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     les, is, (Jan), hoe, Pyt
  lange & tweeklanken     mei, dy, my
  'gedraaide' tweeklanken     ien, goed
  'gebroken' tweeklanken      
  gestrekte klinkers      

Fries dy, 'je' is gelijk aan 'jou', niet aan 'jij'.
Let op de speciale uitspraak van y in dy, my (en ook in hy); dat geldt alleen voor deze woorden en alleen als ze de klemtoon hebben.
De uitspraak van it komt overeen met de gewone [et] van Nederlands 'het'!




Les 2

De nieuw geleerde woorden zijn vet geprint.

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de
    het-woorden   it
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   fyts, ko, wein
    het-woorden   hs
  meervoud beide geslachten   weinen
bijvoeglijke naamwoorden       ld, jong, nij
voornaamwoorden persoonlijk acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  onpersoonlijk     it
  vragend     hoe
telwoorden       ien, twa
bijwoorden       ek
voorzetsels       mei, nei
voegwoorden       mar
tussenwerpsels       goeie
werkwoorden tegenwoordige tijd enkelvoud 3e persoon is, giet
    meervoud alle personen binne
  gebiedend     harkje
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y, jong, mar
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, ko, twa
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, ld,
  'gebroken' tweeklanken      
  gestrekte klinkers     hs

Geslacht: De meeste zelfstandige naamwoorden zijn de-woorden, zoals in het Nederlands, dus met de als lidwoord.
Het-woorden zoals
hs hebben it als lidwoord. De verdeling is niet altijd gelijk aan die in het Nederlands: de oere 'het uur'.
Het meervoud wordt gewoonlijk gevormd door het aanhangen van -en aan het enkelvoud: weinen, fytsen, lessen.
Sommige woorden veranderen van klinker in het meervoud:
hs - huzen.
Een paar woorden hebben onregelmatige meervouden: het meervoud van ko is kij.
Werkwoorden: Let erop dat de uitgang op -e zich duidelijk onderscheidt van die op -n.
Harkje is een voorbeeld van de tweede klasse van zwakke werkwoordenb, die alleen in het Fries bewaard zijn gebleven.




Les 3

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   boer, winkel
    het-woorden   hs
  meervoud beide geslachten   weinen
bijvoeglijke naamwoorden       nij, drok
voornaamwoorden persoonlijk nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  onbepaald     it
  vragend     hoe
telwoorden       twa, trije
bijwoorden       boppe, dan, no, noch
voorzetsels       mei
voegwoorden       mar, en
tussenwerpsels       ja, nee
werkwoorden tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon bin, haw
      2e persoon bist, hast
      3e persoon is, giet
    meervoud alle personen binne
  tegenwoordig deelwoord     folgjend
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y, o, a
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a, nee
  'gedraaide' diphthong     ie, oe,
  'gebroken' tweeklanken      
  gestrekte klinkers    

Let op: de uitspraak van in komt overeen met het gewone [en] van Nederlands 'een'!

Stand van de KLINKERS Behandeld: Er komen nog:
kort a, e, i, , o, oe, y u,
lange & tweeklanken a/aa, e/ee, ei/ij/y, o/oo, au/ou, ui., eu
'gedraaide' tweeklanken /, ie, oe ea, , oa, ue
'gebroken' tweeklanken   i, e, o, uo, ju
gestrekte klinkers ii
Let op: is een andere spelling voor , afhankelijk van het woord.





Les 4

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   kast, reis
    het-woorden   hs
  meervoud beide geslachten   weinen
bijvoeglijke naamwoorden       fol, min
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  persoonlijk meervoud      
    alle naamvallen 2e persoon jim
  onbepaald     it, men
  possessive      
    meervoud 1e persoon s
  wederkerig      
  distributive      
  aanwijzend     sa'n
    het-woorden   dat
  vragend     hoe
  betrekkelijk      
telwoorden       fjouwer, folle
bijwoorden       gau, grif, hjir, hjoed, net, sa, wis, wol
voorzetsels       mei
voegwoorden       mar, en
tussenwerpsels       nee, tanke
werkwoorden infinitive     ite
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon bin, haw
      2e persoon bist, hast
      3e persoon krijt, past
    meervoud alle personen hawwe, kinne
  tegenwoordig deelwoord     folgjend
  verleden deelwoord     hn
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y/ ite, o, a, juster, s
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a, ee, fjouwer/ gau
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, ,
  'gebroken' tweeklanken      
  gestrekte klinkers    





Les 5

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   buorren, grammatika, sker, tee, tsiis|
    het-woorden   hs, wurd
  verkleinwoorden het-woorden   hompke
  meervoud beide geslachten   weinen, wurden
bijvoeglijke naamwoorden       fier, sd
  verbogen     nije
  vergelijkend     fierder
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  persoonlijk meervoud     wy
    alle naamvallen 2e persoon jim
  onbepaald     it, men
  possessive      
    meervoud 1e persoon s
  wederkerig      
  distributive      
  aanwijzend      
    het-woorden   dat
  vragend     hoe, wat
  betrekkelijk      
telwoorden       folle, fiif
bijwoorden       aanst, dr, drfan
voorzetsels       fan, foar, ta, yn
voegwoorden       mar, en
tussenwerpsels       nee, tanke
werkwoorden infinitive     dwaan, ha(wwe), wurde
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon haw, kin
      2e persoon hast, wolst
      3e persoon past, liket
    meervoud alle personen geane, sille
  tegenwoordig deelwoord     folgjend
  verleden deelwoord     hn
  verleden tijd enkelvoud 3e persoon sei
  gebiedend     lear, rieplachtsje, besykje
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, , sker
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a, ee, ou/au, aanst
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , dr, geane
  'gebroken' tweeklanken     buorren, firder, for
  gestrekte klinkers     , fiif

Verkleinwoorden worden gewoonlijk gevormd met het achtervoegsel -ke: leske, fytske, koke, boerke, reiske.
Na -l en -n is het achtervoegsel -tsje: winkeltsje, weintsje. Na -k en -t is het -je: bakje, kastje.
Soms verandert de stamklinker: hs - hske, fiif - fyfke 'vijfje'; uitgaande -e verdwijnt: hompe - hompke.
Bijvoeglijke naamwoorden krijgen bij attrubitief gebruik net als in het Nederlands een buigings-uitgang -e bij de-woorden: de nije wein, in nije wein, nije weinen. Bij het-woorden verschijnt de uitgang alleen in meervoud of bij gebruik van het bepaalde lidwoord: it nije hs, de nije huzen, maar anders mist die: in nij hs, nij wetter 'nieuw water'. Bij zelfstandig gebruik na in wordt een -n toegevoegd: in nijen 'een nieuwe'.
Let op de tweede klasse van zwakke werkwoorden, die in de onbepaalde wijs op -je eindigen: rieplachtsje, lykje, besykje. De uitgangen in de tegenwoordige tijd enkelvoud zijn: -je, -est, -et; meervoud -je: ik lykje, do likest, hy liket; wy lykje. De eerste klasse heeft in de onbepaalde wijs de uitgang op -e: leare. De uitgangen voor de tegenwoordige tijd enkelvoud zijn in dat geval -, -st, -t; meervoud -e: ik lear, do learst, hy leart; wy leare.
Als hulpwerkwoorden worden gebruikt: wolle 'willen': wolst do .. ha?; sille 'zullen': wy sille swimme 'we gaan zwemmen'; moatte 'moeten'; kinne 'kunnen'; meie 'mogen'.
Dus b.v. niet komme: 'Ik kom je halen' is: Ik sil dy helje.




Les 6

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   doar, holle, jas, pet, tsjerke, wiette
    het-woorden   wurd, waar
  verkleinwoorden het-woorden   hompke, bytsje
  meervoud beide geslachten   doarren, froulju
bijvoeglijke naamwoorden       sd, wiet
  verbogen     nije, tichte
  vergelijkend     fierder
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
  onbepaald     it, men
  possessive      
    meervoud 1e persoon s
  wederkerig      
  distributive      
  aanwijzend      
    het-woorden   dat
  vragend     wat, hokker
  betrekkelijk      
telwoorden       beide, seis
bijwoorden       mar, tegearre ||
voorzetsels       oer, op, troch
voegwoorden       mar, en
tussenwerpsels       nee, tanke
werkwoorden infinitive     wurde, gean
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon kin, draach
      2e persoon hast, wolst
      3e persoon liket, reint
    meervoud alle personen kinne, moatte
  tegenwoordig deelwoord     folgjend
  verleden deelwoord     hn
  verleden tijd enkelvoud 1e persoon woe
      3e persoon sei
  gebiedend     besykje
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, doar
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, tegerre
  gestrekte klinkers     , ii

Zelfstandige naamwoorden: frou heeft een afwijkend meervoud froulju; en zo manlju bij man.
'Breking' van tweeklanken in meervoud toont dorren bij doar. Van wiet is witte afgeleid met gebroken klinker.
Werkwoorden: Vergelijk het meervoud geane met de onbepaalde wijs gean. Dit verschil is karakteristiek voor de weinige nlettergrepige werkwoorden:
stean 'staan', wy steane; slaan 'slaan', wy slane; jaan 'geven', wy jouwe; dwaan, wy dogge; sjen 'zien', wy sjogge.





Les 7

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   dei, moarn, skoalle, wei
    het-woorden   bern, skiep
  verkleinwoorden het-woorden   hompke
  meervoud beide geslachten   bern, skiep
bijvoeglijke naamwoorden       wiet, ml
  verbogen     nije, tichte
  vergelijkend     fierder
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon se, hja
  onbepaald     men, ien
  possessive      
    meervoud 1e persoon s
  wederkerig      
  distributive      
  aanwijzend      
    het-woorden   dat
  vragend     hoe, wat, hokker
  betrekkelijk      
telwoorden       seis, sn
bijwoorden       der, derom, dochs, efkes, fuort, krekt, mar, moarn, wakker
voorzetsels       by, oan
voegwoorden       en, dat
tussenwerpsels       tanke, sa
werkwoorden infinitive     wurde, gean
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon draach, tink
      2e persoon hast, wolst
      3e persoon reint, rint
    meervoud alle personen moatte, boartsje
  tegenwoordig deelwoord     folgjend, oan it sjongen
  verleden deelwoord     hn, west
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon sei, gie
  gebiedend     besykje, sjoch
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

Zelfstandige naamwoorden: Merk op dat bern niet verandert in het meervoud; alleen het lidwoord verandert. Hetzelfde met skiep.
Onregelmatige meervouden ook bij wei - wegen en dei - dagen.
Bijvoeglijke naamwoorden: Soms wordt de buigingsuitgang weggelaten om een bepaald gevoelseffect uit te drukken: it
ml waar, de ld man.
Bijwoorden: der wordt lang niet zoveel gebruikt als er in het Nederlands: ik haw ien kocht 'ik heb er een gekocht'.
Werkwoorden:
De constructie met oan it .. wordt veel gebruikt om aan te geven dat de actie nog verdergaat.





Les 8

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   heit, jierdei, mem, sneon, wike
    het-woorden   feest, jier
  verkleinwoorden het-woorden   hompke
  meervoud beide geslachten   froulju, bern
bijvoeglijke naamwoorden       wiet, ml
  verbogen     nije, tichte
  vergelijkend     fierder, lder
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    mannelijk 3e persoon hy, [enclitisch:] er
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
         
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon se, hja
  onbepaald     men, ien
  possessive mannelijk 3e persoon syn, [nominaal gebruik:] sines
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, [nominaal gebruik:] uzes
      2e persoon jim
  wederkerig      
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dat
  vragend     hoe, wannear
  betrekkelijk      
telwoorden       acht, fjirtich, fyftich, santich
bijwoorden       al, gau, wer
voorzetsels       by, oan
voegwoorden       dat, as
tussenwerpsels       sa, no
werkwoorden infinitive     wurde, gean
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon draach, tink
      2e persoon hast, wolst
      3e persoon rint, wurdt
    meervoud alle personen moatte, boartsje
  tegenwoordig deelwoord     folgjend, oan it sjongen
  verleden deelwoord     west, lokwinske
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon sei, gie
  gebiedend     sjoch, set
namen mannelijk     Jan, Pyt
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, eo
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

Dagen van de week: snein, moandei [mandi], tiisdei, woansdei [v:zdi], tongersdei, freed, sneon.
Werkwoorden:
Het verleden deelwoord van de -je-werkwoorden eindigt gewoonlijk op -e: lokwinske, rieplachte, mar besocht 'geprobeerd'.
Voornaamwoorden: De naaste familie wordt altijd aangeduid met de meervoudsvormen s, jim.
Klinkers: De klank eo verschijnt ook geschreven als eu voor r (seure) en als eau in verleden deelwoorden zoals bleaun 'gebleven', skreaun 'geschreven' bij driuwe, skriuwe.





Les 9

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   besite, broer, frou, man, oefening, skoalmaster, suster, wrld
    het-woorden   jier, wurk
  verkleinwoorden het-woorden   hompke
  meervoud beide geslachten   lstekens, spaasjes
bijvoeglijke naamwoorden       lang, koart
  verbogen     ferline, hiele, lytse, oerstallige
  vergelijkend     fierder, lder
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do
    mannelijk 3e persoon er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon hja, dy
  onbepaald     ien, wat
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
    mannelijk 3e persoon syn, sines
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig      
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dat
  vragend     wannear, wr
  betrekkelijk     wr't
telwoorden       santich, njoggen
bijwoorden       benei, better, dert, dus, faak, op 't heden, lyn, nea, noch, tichterby, tige, wol
  vergelijkend     faker
voorzetsels       by, oan
voegwoorden       as, want
tussenwerpsels       sa, no
werkwoorden infinitive     fine, freegje, leauwe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon tink, wit
      2e persoon wolst, bedoelst
      3e persoon wurdt, wennet
    meervoud alle personen bliuwe, komme, prate, witte
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     gien, kinnen, sjoen
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon gie, koe
    meervoud   hiene, wiene
  gebiedend     tink, helje
namen mannelijk     Aaltsje, Amearika, Frysln, Klaas, Ljouwert
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, eo
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

Gewone woordvolgorde met twee hulpwerkwoorden: Se hiene hjir better wat tichterby bliuwe kinnen = Onderwerp/Hulpwerkwoord/Bepaling/Werkwoord/Hulpwerkwoord = OHBWH (Nederlands: OHBHW).
Na een bijwoord: Dan hiene se [..] bliuwe kinnen = BHOWH (Nederlands: BHOHW).
Zelfstandige naamwoorden eindigend op -en, -er en ook vreemde woorden en verkleinwoorden
eindigend op -e hebben het meervouds op -s: lstekens, spaasjes, hompkes.
Bijvoeglijke naamwoorden worden niet verbogen na een bezittelijk voornaamwoord bij een it-woord: har nij hs. Bij de-woorden: myn nije wein.
Werkwoorden: De omgekeerde woordvolgorde do bedoelst? geeft do meer klemtoon dan normaal: bedoelst do?





Les 10

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   buorman, Fries, hn, jonge, protte, taal, tiid
    het-woorden   wurk, jiskfet
  verkleinwoorden het-woorden   famke, eintsje
  meervoud beide geslachten   dagen, lju, minsken
bijvoeglijke naamwoorden       aardich, eigen, Frysk, grut, heech, lstich, maklik, skjin, smoarch
  verbogen     lytse, oerstallige
  vergelijkend     fierder, lder
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, [hoffelijk:] jo
    mannelijk 3e persoon er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon hja, dy
  onbepaald     wat, sels
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
    mannelijk 3e persoon sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2e persoon jo
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dat
    meervoud   sokke
  vragend     wr, wa
  betrekkelijk     wr't
telwoorden       alle, tsien
bijwoorden       altyd, drom, faak, fansels, graach, hielendal, ths, wei, ynoarder
  vergelijkend     faker
voorzetsels       te, tsjin
voegwoorden       as2, dus
tussenwerpsels       goendei, hear, och
werkwoorden infinitive     bringe, hlde, kostje, prate, rinne, sizze
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon wit, gean
      2e persoon wolst, bedoelst
      3e persoon hat, komt, praat, sil, wol
    meervoud alle personen begjinne, leare, moatte, sjogge, wolle
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     leard, wenne
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon hie, soe
    meervoud   hiene, wiene
  gebiedend     tink, helje
  gerundium     te fielen, te hearren, it meitsjen
namen mannelijk     Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, eo
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

Werkwoorden: met jo in de tegenwoordige tijd wordt de meervoudsvorm van het werkwoord gebruikt: jo begjinne.



Les 11

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   oere, pit, tafel, tn
    het-woorden   bd, ljocht, ms, sin, waar
  verkleinwoorden het-woorden   famke, eintsje
  meervoud beide geslachten   beammen, sinesapels, stuollen
bijvoeglijke naamwoorden       betiid, kld, let, moai, siik
  verbogen     lytse, oerstallige
  vergelijkend     lder, moaier
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, jo
    mannelijk 3e persoon er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon hja, dy
    acc./datief 3e persoon se
  onbepaald     wat, sels
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
    mannelijk 3e persoon sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2e persoon jo
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dat
    meervoud   dy, it
  vragend     wr, wa
  betrekkelijk     wr't
telwoorden       alve, guon
bijwoorden       bten, der f, earst, efkes, jns, middeis, moarns, oars, f, sels
  vergelijkend     faker
voorzetsels       tsjin, snder
voegwoorden       dus, as3
tussenwerpsels       net, wat
werkwoorden infinitive     jaan, sitte
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon lit, sil
      2e persoon leist, meist
      3e persoon wol, skynt
    meervoud alle personen jouwe, sette
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     leard, wenne
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon hie, soe
    meervoud   hiene, wiene
  gebiedend     jou, lis, yt
  gerundium     it meitsjen, lizzen
namen mannelijk     Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, eo
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

De bijwoorden derfan, derf zijn scheidbaar; zie ook drfan, les 5



Les 12

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   bouwer, kant, pake, strjitte, winst
    het-woorden   jild, plak, regear, stik
  verkleinwoorden het-woorden   famke, eintsje
  meervoud beide geslachten   stuollen, huzen
bijvoeglijke naamwoorden       lks, oar, ryk, stikken
  verbogen     djoere, oare, rjochte
  vergelijkend     lder, moaier
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, jo
    mannelijk 3e persoon er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon hja, dy
    acc./datief 3e persoon se
  onbepaald     sels, elk
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
      2e persoon dyn
    mannelijk 3e persoon sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2nd/ 3e persoon jo, jin
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dit, soks
    meervoud   dy, it
  vragend     wr, wa
  betrekkelijk     dr't, dy't, wat
telwoorden       mear, safolle, tolve
bijwoorden       derfoar, op't lst, lyk, neat, salang
  vergelijkend     faker
voorzetsels       tsjin, snder
voegwoorden       dus, as3
tussenwerpsels       o, och
werkwoorden infinitive     krije, skamje
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon lit, sil
      2e persoon leist, meist
      3e persoon keapet, kin, lit, nimt
    meervoud alle personen kostje, meitsje, steane
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     boud, makke
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon stie, wie
    meervoud   wiene, wennen
  gebiedend     lis, yt
  gerundium     it meitsjen, lizzen
namen mannelijk     Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, eo, f
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii





Les 13

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   famylje, ierde, neef
    het-woorden   noarden, suden, wurd
  verkleinwoorden het-woorden   famke, eintsje
  meervoud beide geslachten   stuollen, huzen
bijvoeglijke naamwoorden       stikken, stil
  verbogen     rjochte, bste
  vergelijkend     lder, moaier
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, jo
    mannelijk 3e persoon er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon hja, dy
    acc./datief 3e persoon se
  onbepaald     elk, alles
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
      2e persoon dyn
    mannelijk 3e persoon syn, sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2nd/ 3e persoon jo, jin
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dit, soks
    meervoud   dy, it
  vragend     wa, wa2 ,
  betrekkelijk     dy't, wat
telwoorden       allegearre, trettjin
bijwoorden       allinne, boppe, drnei, faaks, hast, dr hinne, lns, mar ris, nder, ynienen
  vergelijkend     faker
voorzetsels       snder, tusken
voegwoorden       as3, dat
tussenwerpsels       och, ju
werkwoorden infinitive     meinimme, sjen
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon sil, nim
      2e persoon meist, giest
      3e persoon lit, nimt
    meervoud alle personen begjinne, hearre
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     boud, makke
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon wie, tocht
    meervoud   wiene, wennen
  gebiedend     lis, yt
  gerundium     it meitsjen, lizzen
namen mannelijk     Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, /, , ea, eo
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

Opm.: Ik tocht, wy moatte der mar ris sjen. Dat is gelijkwaardig aan: Ik tocht dat wy der mar ris sjen moasten.
Ik sil nei Amearika, ook: Ik sil nei Amearika ta.



Les 14

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   ein, fleanmesine, mul, reizger, rym, stoel
    het-woorden   ding, each, feilichheidsrym, nmers, swimfest
  verkleinwoorden het-woorden   famke, eintsje
  meervoud beide geslachten   eagen, meter
bijvoeglijke naamwoorden       frij, los, wier
  verbogen     bste, elke
  vergelijkend     lder, moaier
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, jo
    mannelijk 3e persoon hy, er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon se, hja, dy
    acc./datief 3e persoon se
  onbepaald     elk, alles
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
      2e persoon dyn
    mannelijk 3e persoon syn, sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2nd/ 3e persoon jo, jin
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dat, dit, soks
    meervoud   sokke, dizze
  vragend     hoe, wat
  betrekkelijk     wr't, dr't
telwoorden       fjirtich, fjirtjin
bijwoorden       samar, nderweis
  vergelijkend     faker
voorzetsels       fan2, om, nder, t
voegwoorden       of, oft, om't
tussenwerpsels       ju, tank
werkwoorden infinitive     sitte, sliepe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon sil, nim
      2e persoon meist, giest
      3e persoon lit, nimt
    meervoud alle personen begjinne, hearre
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     makke, teld
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon foel, moast, seach, siet
      2e persoon koest
    meervoud   fertelden, koene, moasten, waarden
  gebiedend     lear, helje
  gerundium     lizzen, sjen
namen mannelijk     Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, eo
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii

Zelfstandige naamwoorden: meter verandert net als in het Neerlands niet in het meervoud, net zoals sommige andere zelfstandige naamwoorden als er wordt geteld: twa pn 'twee pond'.

 

 

Les 15

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   rym, stoel, iene, trui, oersetting
    het-woorden   hier, nmer, papier, resultaat
  verkleinwoorden het-woorden   famke, eintsje, fekje, suertsje
  meervoud beide geslachten   druveskers, hannen, hynders
bijvoeglijke naamwoorden       frij, los, wier, benaud
  verbogen     nuete, krekte, orizjinele, sprutsene
  vergelijkend     lder, moaier
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, jo
    mannelijk 3e persoon hy, er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon se, hja, dy
    acc./datief 3e persoon se
  onbepaald     elk, alles
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
      2e persoon dyn
    mannelijk 3e persoon syn, sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2nd/ 3e persoon jo, jin, dy
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   dy
    het-woorden   dat, dit, soks
    meervoud   sokke, dizze
  vragend     hoe, wat
  betrekkelijk     wr't, dr't
telwoorden       fjirtich, fjirtjin
bijwoorden       dermei, hieltyd, nearne, oarsom, werom
  vergelijkend     faker
voorzetsels       fan2, om, nder, t
voegwoorden       of, oft, om't
tussenwerpsels       ju, tank
werkwoorden infinitive     sitte, sliepe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon sil, nim
      2e persoon hoechst, sitst, sjochst, witst
      3e persoon lit, nimt, jeuzelt, leit, siket
    meervoud alle personen begjinne, hearre
  tegenwoordig deelwoord     oan it fervjen
  verleden deelwoord     makke, teld
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon foel, moast, seach, siet, soe
      2e persoon koest, woest
    meervoud   fertelden, koene, moasten, waarden
  gebiedend     anderje, ferlykje, fersin, set oer, skriuw, sprek, gean
  gerundium     te hynsteriden, te rekkenjen
namen mannelijk     Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, i, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw, jeuzelt, trui
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, , , ea, oa, eo, nuete
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii, druveskers

Zelfst. naamwoorden: Let op de klinkerverkorting in hannen t.o.v. hn. Hetzelfde in lannen, bannen.
Klinkerverlenging zoals het Nederlands kent het Fries niet: skip - skippen, lot - lotten,
Werkwoorden: Wat woest dermei, eigenlijk: 'Wat had je ermee willen doen?'

Woordvolgorde: Ik soe it net sizze kinne ( OHBW, zie bij les 9)
Klinkers: ue is een klank die in het Ndl. alleen voor r voorkomt: uur. De gestrekte u in druve- is anders!
Let ook op verschil tussen werom en w
rom 'waarom'.





De gegroeide Grammatica!
Vat alle boven verzamelde gegevens samen

lidwoorden enkelvoud de-woorden   de, 'e
    het-woorden   it, 't
  onbepaald beide geslachten   in
  meervoud beide geslachten   de
zelfstandige naamwoorden enkelvoud de-woorden   les, fyts, ko, boer, winkel, kast, reis, buorren, grammatika, sker, tee, tsiis, doar, holle, jas, pet, tsjerke, wiette, dei, moarn, skoalle, wei, heit, jierdei, mem, sneon, wike, besite, broer, frou, man, oefening, skoalmaster, suster, wrld, buorman, Fries, hn, jonge, protte, taal, tiid, oere, pit, tafel, tn, bouwer, kant, pake, strjitte, winst, famylje, ierde, neef, ein, fleanmesine, mul, reizger, rym, stoel, iene, trui, oersetting
    het-woorden   hs, wurd, waar, bern, skiep, feest, jier, wurk, jiskfet, bd, ljocht, ms, sin, waar, jild, plak, regear, stik, doel, ln, noarden, suden, wurd, ding, each, feilichheidsrym, nmers, swimfest, hier, nmer, papier, resultaat
  verkleinwoorden het-woorden   hompke, bytsje, famke, eintsje, fekje, suertsje
  meervoud beide geslachten   weinen, wurden, doarren, froulju, bern, skiep, lstekens, spaasjes, dagen, lju, minsken, beammen, sinesapels, stuollen, huzen, eagen, meter, druveskers, hannen, hynders
bijvoeglijke naamwoorden       goed, ld, jong, nij, drok, fol, min, fier, sd, wiet, ml, lang, koart, aardich, eigen, Frysk, grut, heech, lstich, maklik, skjin, smoarch, betiid, kld, let, moai, siik, lks, oar, ryk, stikken, stil, frij, los, wier, benaud
  verbogen     nije, tichte, ferline, hiele, lytse, oerstallige, djoere, oare, rjochte, bste, elke, nuete, krekte, orizjinele, sprutsene
  vergelijkend     fierder, lder, moaier
voornaamwoorden persoonlijk enkelvoud nominatief 1e persoon ik
      2e persoon do, [hoffelijk:] jo
    mannelijk 3e persoon hy, [enclitisch:] er, dy
    vrouwelijk 3e persoon se
    acc./datief 1e persoon my
      2e persoon dy
    mannelijk 3e persoon him
  persoonlijk meervoud nominatief 1e persoon wy
    acc./datief 1e persoon s
    alle naamvallen 2e persoon jim
    nominatief 3e persoon se, hja, dy
    acc./datief 3e persoon se
  onbepaald     it, men, ien, wat, sels, elk, alles
    meervoud   sokken
  possessive enkelvoud 1e persoon myn
      2e persoon dyn
    mannelijk 3e persoon syn, [nominaal gebruik:] sines; jins
    vrouwelijk 3e persoon har
    meervoud 1e persoon s, [nominaal gebruik:] uzes
      2e persoon jim
      3e persoon har
  wederkerig   2e persoon jo, dy
      3e persoon jin
  distributive      
  aanwijzend de-woorden   sa'n, dy
    het-woorden   dat, dit, soks
    meervoud   sokke, dy, it, dizze
  vragend     hoe, wat, hokker, hoe, wannear, wr, wa, wa2
  betrekkelijk     wr't, dr't, dy't, wat
telwoorden       ien, twa, trije, fjouwer, folle, fiif, beide, seis, sn, acht, fjirtich, fyftich, santich, njoggen, alle, tsien, alve, guon, mear, safolle, tolve, allegearre, trettjin, fjirtich, fjirtjin
bijwoorden       ek, dan, no, noch, gau, grif, hjir, hjoed, net, sa, wis, wol, aanst, dr, drfan, mar, tegearre, der, derom, dochs, efkes, fuort, krekt, mar, moarn, wakker, al, wer, benei, better, dert, dus, faak, op 't heden, lyn, nea, tichterby, tige, wol, altyd, drom, faak, fansels, graach, hielendal, ths, wei, ynoarder, bten, der f, earst, efkes, jns, middeis, moarns, oars, f, sels, dr, derfoar, op't lst, lyk, neat, salang, allinne, boppe, drnei, faaks, hast, dr hinne, lns, mar ris, nder, ynienen, samar, nderweis, dermei, hieltyd, nearne, oarsom, werom
  vergelijkend     faker
voorzetsels       mei, fan, foar, nei, ta, yn, oer, op, troch, by, oan, te, tsjin, snder, tusken, fan2, om, nder, t
voegwoorden       mar, en, dat, as, want, as2, dus, as3, dat, of, oft, om't
tussenwerpsels       goeie, ja, nee, tanke, sa, no, goendei, hear, och, net, wat, o, och, ju, tank
werkwoorden infinitive     ite, dwaan, ha(wwe), wurde, gean, fine, freegje, leauwe, bringe, hlde, kostje, prate, rinne, sizze, jaan, sitte, krije, skamje, meinimme, sjen, sitte, sliepe
  tegenwoordige tijd enkelvoud 1e persoon bin, haw, kin, draach, tink, wit, gean, lit, sil, nim
      2e persoon bist, hast, wolst, bedoelst, wolst, leist, meist, giest, hoechst, sitst, sjochst, witst
      3e persoon is, giet, krijt, past, liket, reint, rint, wurdt, wennet, hat, komt, praat, sil, wol, skynt, keapet, kin, lit, nimt, jeuzelt, leit, siket
    meervoud alle personen binne, hawwe, kinne, geane, sille, kinne, moatte, boartsje, bliuwe, komme, prate, witte, begjinne, leare, moatte, sjogge, wolle, jouwe, sette, kostje, meitsje, steane, begjinne, hearre
  tegenwoordig deelwoord     folgjend, oan it sjongen, oan it fervjen
  verleden deelwoord     hn, west, lokwinske, gien, kinnen, sjoen, leard, wenne, boud, makke, teld
  verleden tijd enkelvoud 1e & 3e persoon woe, sei, gie, koe, hie, soe, stie, wie, tocht, foel, moast, seach, siet
      2e persoon koest, woest
    meervoud   hiene, wiene, wennen, fertelden, koene, moasten, waarden
  gebiedend     harkje, lear, rieplachtsje, besykje, sjoch, set, tink, helje, jou, lis, yt, anderje, ferlykje, fersin, set oer, skriuw, sprek, gean
  gerundium     te fielen, te hearren, it meitsjen, lizzen, sjen, te hynsteriden, te rekkenjen
namen mannelijk     Jan, Pyt, Aaltsje, Amearika, Frysln, Klaas, Ljouwert, Simen
klinkers kort     e, i, , oe, y/i, o, a, u, ,
  lange & tweeklanken     ei/y/ij, o, a/aa, ee, ou/au, eauw/iuw, eu, ui
  'gedraaide' tweeklanken     ie, oe, /, , ea, oa, eo, ue
  'gebroken' tweeklanken     uo, i, o, e
  gestrekte klinkers     , ii, u